پرتوهای یونساز
(تاریخ مستندسازی – ۲۰۲۱)
انجمن ACGIH حد آستانه مواجهه شغلی با پرتوهای یونساز را بر اساس راهنمای شورای ملّی حفاظت در برابر پرتو و اندازهگیریها (NCRP) (۱) و برخی رهنمودهای شورای بینالمللی حفاظت در برابر پرتو (ICRP) (۲) اتخاذ کرده است. پرتوهای یونساز شامل پرتوهای ذرهای (ذرات آلفا و بتای منتشرشده از مواد رادیواکتیو، و نوترونها، پروتونها و ذرات باردار سنگینتر تولیدشده در رآکتورهای هستهای و شتابدهندهها) و پرتوهای الکترومغناطیسی (پرتوهای گامای منتشرشده از مواد رادیواکتیو و پرتوهای ایکس حاصل از شتابدهندههای الکترون و دستگاههای پرتو ایکس) با انرژی بیشتر از ۱۲.۴ الکترونولت (eV) متناظر با طولموجهای کمتر از تقریباً ۱۰۰ نانومتر (nm) میشود.
اصول راهنمای حفاظت در برابر پرتوهای یونساز عبارتاند از:
-
توجیهپذیری : هر اقدام برای افزودن، افزایش، کاهش یا حذف یک منبع مواجهه پرتویی برای انسانها نیازمند توجیه است (یعنی منافع آن اقدام باید بیش از زیانهایش باشد). در این توجیه، تمامی عوامل، اعم از پرتویی، و غیرپرتویی، و بهویژه پیامدهای اقتصادی، اجتماعی، روانی و زیستمحیطی (شامل تأثیر بر زیستگان غیرانسان) باید در نظر گرفته شوند (۱).
-
بهینهسازی حفاظت : احتمال وقوع مواجهات، تعداد افراد در معرض پرتو و میزان دوز دریافتی هر فرد، باید تا حدی که از نظر منطقی قابل دستیابی است، پایین نگه داشته شوند و در این راه عوامل اجتماعی، اقتصادی و زیستمحیطی نیز مدنظر قرار گیرند (یعنی اصل ALARA). به طور کلی، بهینهسازی حفاظت زمانی محقق میشود که صرف هزینه بیشتر، با میزان بهبود حاصل در سلامت و ایمنی (هر دو جنبه پرتویی و غیرپرتویی) توجیهپذیر نباشد. سطح حفاظت باید در شرایط حاکم، در بهترین حالت ممکن باشد تا فاصله منافع بر زیانها به حداکثر برسد (۱).
-
حد دوز : حد دوز، معیار عددی حفاظتی است که توسط NCRP برای مدیریت دوز دریافتی یک فرد در یک موقعیت مواجهه خاص توصیه میشود. این معیار نقطه شروعی را تعیین میکند که گزینههای بهینهسازی حفاظت برای آن موقعیت مواجهه خاص باید در سطحی پایینتر از آن ارزیابی شوند. اگر شرایط اولیه یک موقعیت مواجهه خاص به گونهای باشد که از حد دوز تجاوز شود، اولین هدف، رساندن دوز به زیر آن حد است و سپس باید بهینهسازی حفاظت اعمال شود. حد دوز شامل مواجهه پزشکی بیماران یا مواجهه با پرتو زمینهای فراگیر نمیشود (به استثنای سطوح بالای رادون در محل سکونت و محل کار، و پرتوهای خورشیدی و کیهانی در برخی شرایط شغلی) (۱).
هیچ آستانه دوز مشخصی برای اثرات پرتویی دستهبندیشده به عنوان تصادفی شناسایی نشده است. محدودیتهای دوز به گونهای انتخاب شدهاند که خطر بروز سرطان کشنده در طول عمر فرد در معرض قرار گرفته، کمتر از ۱۰-۳ در سال باشد.*
* این سطح خطر بر اساس برآورد NCRP و ICRP از ریسک ۵٪ ابتلا به سرطان کشنده در طول عمر برای مواجهه کل ۱ سیورت است که به مواجهات شغلی با دوز سالانه ۲۰ میلیسیورت طی ۵ سال میانگینگیری شده، تقسیم شده است.
همچنین این سوال مطرح است که آیا ایجاد آب مروارید ناشی از پرتو دارای آستانه دوز پایین است یا خیر. در کل، تأکید در حفاظت پرتویی بر بهینهسازی حفاظت است.
راهنمای حد آستانه (TLV) یا حد مجاز مواجهه، حدود دوز نشاندادهشده در جدول ۱ است. کاربرد اصل ALARA از طریق بهینهسازی حفاظت محقق میشود که باید در تمام موقعیتهای مواجهه اعمال شود و این، روشی است که در عمل برای مدیریت دوزها به گونهای که به مراتب پایینتر از محدودیت دوز باشند، به کار گرفته میشود.
جدول ۱. حدود دوز برای مدیریت مواجهات یک فرد الف (اقتباس از NCRP) (۱)
| موقعیت مواجهه | حد دوز (mSv) ب |
|---|---|
| سالانه (۱۸ سال و بالاتر) | نباید از ( ۵۰ mSv ج ) تجاوز کند |
| تجمعی (۱۸ سال و بالاتر) | نباید از حاصلضرب ( ۱۰ mSv ) در سن فعلی (بر حسب سال) د تجاوز کند |
| افراد زیر ۱۸ سال | نباید از ( ۱ mSv) در سال تجاوز کند |
| جنین-جنینِ کارگر باردار | نباید از ( ۰.۵ mSv) در ماه (معادل دوز در جنین) پس از اعلام بارداری تجاوز کند |
| رادون و دوشاخههای رادون | در صورتی که غلظت فعالیت در هوا پس از اجرای اقدامات کاهش رادون بیشتر از ( ۳۰۰ Bq/m³ ) باشد، در دوز سالانه محاسبه میشود |
| موقعیت مواجهه | حد دوز (mSv) ب |
|---|---|
| عدسی چشم | نباید از ( ۵۰ mGy ) در سال در عدسی چشم تجاوز کند |
| پوست، دستها و پاها | نباید از ( ۵۰۰ mGy ) در پوست یا اندامهای انتهایی در سال تجاوز کند (میانگینگیری بر روی ۱۰ سانتیمتر مربع از بیشترین بخش در معرض پوست) |
mSv = میلیسیورت
الف دوزهای مربوط به اثرات تصادفی، نشاندهنده دوزهای موثر از منابع ترکیبی خارجی و داخلی هستند، به استثنای پرتوهای زمینهای فراگیر (به جز سطوح elevated رادون در محل کار و پرتوهای خورشیدی و کیهانی در برخی شرایط شغلی). دوزهای مربوط به واکنشهای بافتی، دوزهای جذبی در بافتهای مشخصشده هستند. تعاریف دوز جذبی و دوز موثر در ادامه آمده است.
ب در تمام موارد، عبارت “نباید تجاوز کند” بیانگر این است که اولین هدف برای مدیریت دوز دریافتی یک فرد، برآورده کردن معیار عددی حفاظتی مربوطه و سپس اعمال بهینهسازی حفاظت است. این عبارت به این معنی نیست که این مقدار به عنوان یک حد قانونی دوز مناسب است. NCRP تأکید میکند که: (۱) ممکن است موقعیتهای مواجههای وجود داشته باشد که در آن دوزهای اولیه افراد بیشتر از معیار عددی حفاظتی مربوطه باشد، و (۲) این مقادیر مرز بین مواجهات ایمن و ناامن نیستند.(۱)
ج ۱۰ mSv = 1 rem
د NCRP تصدیق میکند که در عمل، هزینهها و چالشهای لجستیکی ردیابی دوزها ممکن است ثبت تجمعی دوز در طول عمر را دشوار سازد (۱).
ه موقعیتهایی که در آن یک کارگر که بارداری خود را اعلام کرده است ممکن است در معرض رادیوآیدین قرار گیرد، باید تا حد امکان به حداقل برسد یا از آن اجتناب شود، به دلیل خطر کمکاری مادرزادی تیروئید (NCRP، ۲۰۱۸).
و در صورت نیاز به اعمال این توصیه برای پرتوهای با انتقال انرژی خطی (LET) بالا، NCRP توصیه میکند که دوز جذبی در پوست یا اندامهای انتهایی یا عدسی چشم، در اثربخشی بیولوژیکی پرتو با LET بالا که برای واکنش بافت مناسب است، ضرب شود (۱).
منابع
- National Council on Radiation Protection and Measurements (NCRP). NCRP report no. 180: Management of exposure to ionizing radiation—radiation protection guidance for the United States. Bethesda (MD): NCRP. 2018.
- International Commission on Radiological Protection (ICRP). The 2007 Recommendations of the International Commission on Radiological Protection, ICRP Publication 103. Ann ICRP. 2007; 37(2-4).